IS có thể giăng bẫy Mỹ và châu Âu với cuộc thảm sát Paris

Với vụ khủng bố Paris, IS có thể đang giăng ra cái bẫy để khiến phương Tây đóng cửa với người tị nạn và xa lánh cộng đồng Hồi giáo tại đây.

Các phần tử IS. Ảnh: Zuma Press

Paris hôm 13/11 rung chuyển vì một loạt các cuộc xả súng và đánh bom tự sát, nhóm Nhà nước Hồi giáo (IS) đã nhận trách nhiệm đứng sau vụ việc này. Nhà phân tích chống khủng bố Harleen Gambhir cho rằng IS cố tình "gài bẫy" châu Âu với các cuộc tấn công Paris, để phương Tây đưa ra những phản ứng có lợi cho chính nhóm cực đoan.

"Nhóm này tính toán rằng chỉ cần một số nhỏ kẻ tấn công cũng có thể gây ra thay đổi sâu sắc trong cách xã hội châu Âu nhìn nhận 44 triệu người Hồi giáo sinh sống tại đây, và cả cách người Hồi giáo ở châu Âu nhìn nhận bản thân", ông nói.

Thực tế, một số nhà lập pháp ở cả hai bờ Đại Tây Dương đã phản ứng trước cuộc tấn công khủng bố 13/11 Paris bằng cách kêu gọi đóng cửa với người tị nạn Syria và coi cuộc chiến chống IS là "cuộc đối đầu của các nền văn minh" (giữa phương Tây và thế giới Hồi giáo).

Nhưng theo Huffington Post, đóng cửa với người tị nạn và tạo ra môi trường thù địch đối với người Hồi giáo ở phương Tây sẽ không giúp châu Âu và Mỹ đánh bại những kẻ cực đoan. Ngược lại, chiến lược như vậy có thể làm cho Mỹ và các đồng minh dễ gặp nguy hiểm chứ không an toàn hơn.

Đóng cửa với người tị nạn

26 thống đốc Mỹ đang kêu gọi chính phủ liên bang từ chối để người tị nạn Syria nhập cư, với lý do là quan ngại về nguy cơ người tị nạn tấn công khủng bố.

Các nhà chức trách tìm thấy hộ chiếu của một người đàn ông vào châu Âu với tư cách là người tị nạn Syria gần thi thể một trong những kẻ đánh bom tự sát Paris, mặc dù không rõ kẻ này có thực sự là người tị nạn hay không. Nhưng kể cả một người tị nạn Syria thực sự đã tham gia tấn công, thì việc đóng cửa với tất cả sẽ càng khiến họ dễ bị cực đoan hóa.

Cao ủy Liên Hợp Quốc cho biết "việc mất hy vọng và điều kiện sống tồi tệ" là động cơ thúc đẩy người tị nạn Syria rời khỏi Lebanon, Jordan, Syria và Ai Cập để đến châu Âu. Vì vậy, dễ hiểu vì sao việc chặn người tị nạn vào phương Tây có thể khiến chủ nghĩa cực đoan càng lôi kéo được nhiều người. Theo Hampson, vấn đề cấp bách hiện giờ là phương Tây phải để người Syria tái định cư ở những nơi mà họ ít có nguy cơ bị cực đoan hóa.

Xa lánh người Hồi giáo sống tại phương Tây

Việc coi cuộc chiến với IS như như một "cuộc đụng độ của các nền văn minh", giữa phương Tây và thế giới Hồi giáo là có lợi cho IS, vì đó chính là cách suy nghĩ mà nhóm này muốn hướng công chúng đến. Một trong những mục tiêu của vụ khủng bố Paris là kích động phản ứng thái quá, khiến một số người Hồi giáo ở phương Tây cảm thấy rằng đạo Hồi không thể hòa hợp với văn hóa của các quốc gia mà họ đang sống.

"Đây là một kiểu suy nghĩ để thể hiện rằng phương Tây chỉ thiên vị những giá trị riêng của họ", Christopher Swift, một chuyên gia về an ninh quốc gia tại Georgetown nói. Ông cho rằng IS muốn lợi dụng điều này để khiến các nhóm tôn giáo khác nhau không thể xích lại gần nhau về mặt chính trị.

Ít nhất 6 kẻ tấn công Paris được xác định bởi chính quyền Pháp là công dân châu Âu. "Pháp từ lâu đã gặp vấn đề trong việc giúp dân số Hồi giáo của mình hòa nhập, và Pháp có nhiều công dân đến chiến đấu cho IS", học giả của Viện Brookings Shadi Hamid nói. "Vì vậy, có một vấn đề sâu xa hơn ở đây và nó không được cải thiện, nó chỉ trở nên tồi tệ hơn".

Swift nói thêm rằng IS sẽ miêu tả phản ứng quyết liệt của phương Tây là "minh chứng rằng "lũ thập tự chinh" đang quay lưng chống lại" người Hồi giáo sống ở phương Tây.

"Chiến lược của chúng rất rõ ràng. Chúng muốn những người Hồi giáo ở phương Tây phải lựa chọn, một là bỏ đạo, hai là đến với IS để thoát khỏi cái gọi là cuộc đàn áp từ chính quyền và người dân 'thập tự chinh'", Gambhir nhận xét.

Tự làm mất lợi thế trước IS

IS đã rất thất vọng với dòng chảy người tị nạn đến châu Âu, bởi vì nó làm xói mòn những lời tuyên bố của nhóm này là chúng cung cấp một nơi ẩn náu an toàn cho người Hồi giáo trên toàn cầu.

"Thực tế là, IS rất ghét việc người dân chạy trốn khỏi Syria để đến châu Âu", Aaron Zelin, một chuyên gia về các nhóm jihad nói. "Nó làm suy yếu thông điệp của IS rằng nhà nước tự xưng của chúng là một nơi nương tựa, bởi vì nếu nó thật sự như vậy, thì người dân sẽ lũ lượt đến đó, thay vì mạo hiểm cuộc sống trong hành trình gian khổ đến châu Âu".

Zelin cho biết  các thủ lĩnh IS đã đưa ra những tuyên bố cảnh báo về việc người tị nạn đến châu Âu hay những vùng đất "ngoại đạo" khác. Một video của IS còn được đặt tên "sao các người lại đánh đổi một thứ tốt hơn để lấy thứ tồi tệ hơn".

Vì vậy, theo Huffington Post, nếu châu Âu và Mỹ ngưng đón nhận người tị nạn Syria, họ đã tự làm mất đi lợi thế trước nhóm cực đoan.

Sai lầm chết người của phương Tây nếu chỉ diệt IS bằng vũ lực

Tâm lý sôi sục trả thù IS bằng quân sự sau vụ khủng bố Paris có thể khiến phương Tây lặp lại những sai lầm cay đắng trong lịch sử.

Tổng thống Pháp Francois Hollande. Ảnh: AFP

Sau các vụ tấn công khủng bố liên hoàn ở Paris vào tối 13/11, Tổng thống Pháp Francois Hollande đã kêu gọi Mỹ và Nga tham gia một liên minh nhằm tiêu diệt phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS), theo Reuters.

Phát biểu trước Quốc hội Pháp sau các vụ đánh bom tự sát và xả súng khiến 129 người thiệt mạng ở Paris, Tổng thống Hollande nói ông sẽ tăng cường các biện pháp chống khủng bố trong nước, và sẽ hối thúc Mỹ, Nga thúc đẩy chiến dịch quân sự tiêu diệt phiến quân IS.

Theo chuyên gia phân tích Emma Ashford thuộc Viện nghiên cứu Cato ở Mỹ, những biện pháp chống phiến quân IS quyết liệt này là kết quả tự nhiên trước nỗi ám ảnh và sợ hãi của dư luận sau tội ác đỉnh điểm mà phiến quân gây ra.

Tuy nhiên, bà Ashford cũng cảnh báo rằng nếu các chính trị gia không tỉnh táo, chiều theo ý muốn sôi sục trả thù của dư luận, họ rất dễ phạm phải sai lầm chết người khi chỉ dùng biện pháp quân sự để tiêu diệt tổ chức khủng bố nguy hiểm nhất thế giới.

Những bài học xương máu ở Iraq, Afghanistan và Libya cho thấy, việc giành chiến thắng bằng hành động quân sự trước đối thủ là rất dễ dàng, còn đảm bảo hòa bình lâu dài cho mảnh đất vừa chinh phục mới là điều gần như bất khả thi.

Khi bầu không khí sợ hãi sau các cuộc tấn công khủng bố 11/9 ở Mỹ thúc đẩy Washington phát động chiến dịch quân sự ở Iraq, các nhà hoạch định chính sách Mỹ đã hầu như không chú trọng xem ai sẽ thay thế Saddam Hussein.

Kết quả là sau chiến dịch quân sự chóng vánh lật đổ ông Hussein, Mỹ đã mở ra một kỷ nguyên bất ổn, rối loạn và bất bình đẳng trên chính trường Iraq, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển và bành trướng của các nhóm khủng bố giống như IS.

Tương tự, chiến dịch không kích dữ dội của NATO năm 2011 vào Libya đã góp phần quan trọng lật đổ đại tá Muammar Gaddafi. Tuy nhiên, khi lên kế hoạch không kích, các chiến lược gia phương Tây chỉ tập trung vào mối quan tâm duy nhất là loại bỏ Gaddafi. Sau khi ông này bị giết, Libya rơi vào hỗn loạn khi các nhóm vũ trang tranh giành ảnh hưởng, đẩy đất nước vào tình trạng vô chính phủ và bạo lực triền miên.

Diệt trừ gốc rễ của IS

Bà Ashford cho rằng để thực sự diệt trừ được IS, Pháp và các quốc gia đồng minh không nên coi trọng chiến thắng quân sự mà nên cân nhắc sẽ hành động như thế nào sau khi tiêu diệt IS. Nếu họ không có các giải pháp ngoại giao và chính trị cho những mâu thuẫn dẫn đến sự bùng phát của IS, thì IS sẽ bị thay thế bởi một thứ không kém phần tồi tệ.

Nếu chỉ chú trọng vào giải pháp quân sự, bộ binh phương Tây có thể dễ dàng tiêu diệt IS ngay tận sào huyệt ở Raqqa, thậm chí có thể lật đổ được cả chính quyền Tổng thống Syria Bashar al-Assad. Nhưng sau đó, họ sẽ không thể nào lấp đầy được khoảng trống quyền lực mà chiến dịch quân sự này đã gây ra.

Chiến đấu cơ Pháp chuẩn bị xuất kích ném bom mục tiêu IS ở Syria. Ảnh: AFP

Bà Ashford cho rằng các nhóm vũ trang khác ở Syria khó có thể tìm được tiếng nói chung sau khi IS bị tiêu diệt. Các cường quốc khu vực hậu thuẫn những nhóm này cũng khó có thể tìm được giải pháp chia sẻ hài hòa lợi ích. Syria rồi sẽ lại rơi vào thảm cảnh giống như Libya hiện nay, tạo điều kiện cho các nhóm phiến quân giống IS tiếp tục trỗi dậy.

Để có được giải pháp ngoại giao cho Syria, Mỹ và các đồng minh cần phải có những thỏa hiệp nhất định, đặc biệt là về vai trò của ông Assad trong giai đoạn chuyển giao quyền lực. Chuyên gia này nhấn mạnh rằng quá trình chuyển giao hòa bình với sự có mặt của ông Assad còn tốt hơn là tình trạng xung đột đẫm máu hiện nay ở Syria.

Sau khi đạt được giải pháp ngoại giao để chuyển giao quyền lực, phương Tây cần phối hợp chặt chẽ với Nga và các cường quốc khu vực giám sát và duy trì nền hòa bình. Giải pháp chính trị sẽ vô nghĩa nếu lệnh ngừng bắn không được giám sát hoặc nếu các nước trong khu vực tiếp tục cung cấp vũ khí cho các nhóm nổi dậy mà họ chống lưng như những gì họ đã làm ở Libya.

Theo các chuyên gia phân tích, Mỹ cũng cần phải xây dựng một liên minh thực chất hơn, với sự tham gia của cả những quốc gia không có chung lợi ích như Nga và Iran, để chống lại IS. Liên minh chống IS hiện nay do Mỹ đứng đầu có tới 64 thành viên, nhưng nhiệm vụ không kích phiến quân vẫn chủ yếu do Mỹ đảm nhiệm.

Các chuyên gia về tình hình Trung Đông cho rằng IS không phải tự nhiên sinh ra. Nó là sản phẩm của những mâu thuẫn chính trị, sắc tộc, lợi ích kinh tế, ảnh hưởng quyền lực tại Trung Đông, được hà hơi tiếp sức bởi cuộc xung đột đẫm máu ở Syria.

"Khi một liên minh thực chất hơn, hài hòa lợi ích hơn được hình thành, IS không chỉ nhanh chóng bị tiêu diệt về mặt quân sự, mà sẽ không có điều kiện để hồi sinh sau xung đột", bà Ashford nhấn mạnh.

Đức xáo trộn sau khi chào đón di dân

Một tháng trước, người Đức chào đón người tị nạn bằng các tràng vỗ tay và gấu bông, thì nay đang ngày càng lo ngại về tình trạng quá tải do người nhập cư mang lại.

Khoảng 400 người tị nạn tham gia cuộc ẩu đả vì thức ăn tại một trại tạm trú ở Calden, Đức cuối tháng 9. Ảnh: AFP

Đầu tháng 9, nhiều người Đức đổ xô đến các điểm ở biên giới để chào đón người tị nạn. Việc này được coi là "câu chuyện cổ tích mùa hè" ở một đất nước mà lịch sử của Đức quốc xã vẫn còn là điều gây tranh cãi về tự hào dân tộc. Thăm dò khi đó cho thấy rằng hầu hết người Đức đều ủng hộ Merkel khi bà tuyên bố "Chúng tôi có thể!", khi đáp lại câu hỏi về việc liệu Đức có thể quản lý dòng người tị nạn hay không.

Nhưng một cuộc thăm dò công bố giữa tuần trước cho thấy tỷ lệ ủng hộ đối với bà Merkel đã giảm xuống còn 54%, sau khoảng ba năm luôn ở mức trên 70%. Cuộc thăm dò, được tiến hành bởi công ty nghiên cứu Infratest Dimap đầu tuần trước, cũng cho thấy rằng khoảng 51% người Đức lo ngại có quá nhiều người tị nạn đang đến nước họ, tăng so với con số 38% trước đó một tháng.

Các quan chức cấp cao bày tỏ lo ngại rằng phần tử khủng bố có thể trà trộn vào dòng người tị nạn. Các kết quả thăm dò cho thấy, tại một đất nước đề cao kỷ luật trật tự như Đức, người dân mất dần niềm tin rằng chính quyền có đủ khả năng để kiểm soát tình hình, trong khi truyền thông liên tục đưa tin về việc người tị nạn ngủ vật vạ trên đường phố hoặc ẩu đả trong trại.

"Đơn giản là vì họ quá đông", Karin Pahlitzsch, một giáo viên 57 tuổi tại thành phố Dresden, miền đông nước Đức, nói. "Nhưng điều tồi tệ hơn và là nguyên nhân của sự hỗn loạn này chính là cách tổ chức quá kém".

Không giống các cuộc khủng hoảng khác ở châu Âu như chiến sự Ukraine hay Hy Lạp vỡ nợ, khủng hoảng di dân trực tiếp ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của người Đức. Sân vận động, phòng tập thể dục, các khu thương mại, hội trường bị chuyển đổi thành nơi ở cho người tị nạn. Giới chức địa phương đang công khai bày tỏ sự phẫn nộ vì cách cư xử của một số người di cư, và lo ngại tỷ lệ tội phạm sẽ tăng.

"Cho đến mùa hè, người tị nạn vẫn tỏ thái độ biết ơn khi được ở đây", Bộ trưởng Nội vụ Thomas de Maizière nói trên truyền hình. Còn bây giờ, một số người "biểu tình vì họ không thích nơi tạm trú. Họ gây rắc rối vì không thích đồ ăn. Họ gây hấn, đánh nhau ở nơi chúng tôi cho họ ở tạm".

Các nhóm Hồi giáo tại Đức đã tìm cách tiếp cận những người tị nạn, đặc biệt là trẻ vị thành niên đến đây một mình, ông de Maizière cho biết sau cuộc họp với các quan chức an ninh. Các cơ quan tình báo cảnh báo rằng các chiến binh nhóm Nhà nước Hồi giáo (IS) có thể xâm nhập vào đất nước theo dòng người tị nạn, ông nói.

Trong bài phát biểu ở một thành phố đông Đức tuần trước, trước lễ kỷ niệm 25 năm ngày thống nhất đất nước, bà Merkel đã cố gắng lấy lại niềm tin của người dân. Bà mô tả việc đất nước mở của cho người tị nạn là "nhiệm vụ nặng nề đòi hỏi chúng ta phải có nỗ lực mang tầm quốc gia". Đức sẽ làm việc với Liên minh châu Âu (EU) và Thổ Nhĩ Kỳ để cố gắng điều tiết dòng chảy người di cư, nhằm vượt qua khủng hoảng, bà tuyên bố.

Bà Merkel, người đã dẫn dắt nền kinh tế lớn nhất châu Âu trong một thập kỷ, từ lâu đã được người Đức ca ngợi nhờ sự điềm tĩnh và quan điểm thực tế trong những hoàn cảnh khó khăn. Trong các cuộc khủng hoảng lớn khác như nợ Hy Lạp và xung đột tại Ukraine, bà luôn nhận được sự hậu thuẫn vững chắc ở sân nhà.

Nhưng lần này, người Đức dường như nghi ngờ về cách xử lý của bà. Một cuộc thăm dò tại đài truyền hình N24, công bố giữa tuần trước cho thấy 59% số người được hỏi đều không đồng ý với lời hứa "Chúng tôi làm được" của bà.

Khi dân chúng không hài lòng, các nhà lãnh đạo của các đảng khác trong liên minh cầm quyền ngày càng nghi ngờ về cách bà giải quyết khủng hoảng. Horst Seehofer, thống đốc bang Bavaria và là người đứng đầu đảng liên minh với Merkel, đã liên tục chỉ trích quyết định của bà thủ tướng. Tỷ lệ ủng hộ dành cho ông này tăng 11%, lên mức 39%, trong cuộc thăm dò của Infratest Dimap tuần trước.

"Nước Đức chúng tôi đã gần chạm giới hạn những điều có thể làm được", ông Sigmar Gabriel, người đứng đầu đảng cánh tả Dân chủ Xã hội nói. "Nhiều nơi ở Đức đã quá sức chịu đựng". Ông Gabriel được cho là sẽ thách thức bà Merkel trong cuộc bầu cử diễn ra vào năm 2017.

Nguy cơ khủng hoảng vượt ra khỏi tầm kiểm soát của chính phủ đang được báo động bởi hình ảnh hỗn loạn tại nơi di dân tạm trú và đăng ký tị nạn.

Thành phố cảng Hamburg là nơi ở của khoảng 30.000 di dân và đã nhận thêm khoảng 500 người mỗi ngày trong tháng vừa qua. Tình hình ở đây trở nên căng thẳng từ tuần trước. Đêm 29/9, khoảng 500 người buộc phải ngủ ngoài trời gần điểm đăng ký, do các điểm tạm trú đều không còn chỗ trống.

Ngày hôm sau, các quan chức thành phố tìm cách đưa người tị nạn đến một sân tennis nhưng không thể liên hệ với chủ sở hữu để cho họ vào. Họ đã gọi lính cứu hỏa để phá cửa. Rất may sau đó, giới chức tìm ra hai trường học có đủ chỗ để chứa những người tị nạn mới đến, và do đó họ không cần phải sử dụng sân tennis nữa, quan chức thành phố Björn Domroese cho biết.

Các biện pháp tìm nơi trú chân cho người tị nạn không làm giảm đi tình hình bạo lực tại Hamburg. Tối 30/9, tại một cửa hàng bán đồ gia dụng, hai nhóm người đã ẩu đả, một vài người thậm chí còn dùng đồ nội thất của cửa hàng để làm vũ khí.

Ở Berlin, người tị nạn thậm chí đêm nào cũng ngủ trên đường phố, bên cạnh văn phòng đăng ký để giữ chỗ. Đăng ký là điều kiện tiên quyết để có nơi tạm trú.

Sau khi đăng ký, họ phải chờ số của mình được chiếu lên màn hình để tiến hành bước tiếp theo trong thủ tục xin tị nạn. Người xếp hàng hôm 1/10 nói rằng họ đã đến đây đều đặn trong suốt 20 ngày. Một số vẫn bày tỏ lòng biết ơn rằng, ít nhất, họ cũng đã an toàn.

Raed Almarey, một người đàn ông 32 tuổi đến từ Damascus, đang chờ đợi cùng vợ và em trai khi ngồi trên những miếng bìa các tông trải ra trên bãi cỏ. Raeh cho biết gia đình quyết định di cư sau khi hai người anh của mình bị chính quyền Syria bắt giữ.

"Chờ đợi ở đây một năm còn hơn bị bắt giữ trong một tiếng đồng hồ ở Syria", Raed nói.

Di dân chờ đợi bên ngoài tòa nhà chính quyền Đức ở Berlin để được đăng ký tị nạn. Ảnh: AFP

Giáo sư Nhật: 'Tokyo có thể tham gia ngăn chặn gây hấn ở Biển Đông'

Với luật an ninh mới, phạm vi các lựa chọn của Tokyo mở rộng hơn rất nhiều, có thể đóng góp để ngăn chặn những hành động gây hấn ở Biển Đông.

Giáo sư Tomohito Shinoda. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Giáo sư Tomohito Shinoda, Đại học Quốc tế Nhật Bản, trao đổi vớiVnExpress về triển vọng hợp tác an ninh giữa Nhật và Việt Nam thời gian tới. Đầu tuần sau ông Shinoda sẽ đến Hà Nội tham dự hội thảo có chủ đề tương tự do Học viện ngoại giao Việt Nam và Đại sứ quán Nhật Bản đồng tổ chức.

- Những cơ sở nào giúp Việt Nam và Nhật tăng cường hợp tác an ninh?

- Việt Nam là một trong những nền kinh tế đang lên đầy hứa hẹn trong các nước ASEAN. Việt Nam cũng nằm ở khu vực có vai trò quyết định tới đường giao thông trên biển của Nhật Bản. Vì thế việc Tokyo tăng cường hợp tác với Hà Nội là lẽ đương nhiên. Nhật rất mong hỗ trợ Việt Nam giải quyết tranh chấp ở Biển Đông theo phương thức không dùng đến vũ lực, mà tuân theo luật pháp quốc tế. 

Nhiều người Nhật nhận ra Biển Đông rất quan trọng với đường giao thông hàng hải của Tokyo, các vấn đề ở đây ảnh hưởng mạnh mẽ đến Nhật. Sự hung hăng của Trung Quốc ở Biển Đông mà không bị cản trở có thể "khuyến khích" nước này trở nên hung hăng hơn ở Hoa Đông, nơi có tranh chấp với Nhật Bản.

Tokyo còn tăng cường mối quan hệ chiến lược với Philippines, Malaysia, Thái Lan và Indonesia. Việc hợp tác an ninh thành công với Việt Nam sẽ giúp Nhật tăng quan hệ với các nước trong hiệp hội. Bởi lẽ các nước kia sẽ trông vào kết quả hợp tác Nhật - Việt. 

- Cùng với việc cung cấp tàu tuần tra cho Việt Nam hiện nay, Nhật có thể làm gì thêm để giúp Việt Nam nâng cao năng lực trên biển?

- Việc Nhật cung cấp 6 tàu tuần tra cho Việt Nam tất nhiên là một sự đóng góp quan trọng, có thể gọi là "phần cứng". Trong khi "phần mềm" của an ninh hàng hải cũng là một phần không thể thiếu. Nhật có thể tăng cường trao đổi thông tin về an ninh, tăng nhận thức về lãnh thổ trên biển, cải thiện việc xây dựng năng lực dân sự trên biển và giúp Việt Nam phát triển nguồn nhân lực.

- Luật an ninh mới của Nhật Bản có ý nghĩa thế nào trong hợp tác với Việt Nam nói riêng và các đối tác khác?

- Những từ khóa của chính quyền Thủ tướng Shinzo Abe về an ninh là "tiên phong đóng góp cho hòa bình". Nhằm đạt được mục tiêu này, một bộ luật an ninh mới sẽ giúp Lực lượng phòng vệ Nhật có thể hỗ trợ quốc phòng không chỉ cho lực lượng Mỹ, mà còn cho các lực lượng nước ngoài khác trong khu vực.

Luật mới cũng cho phép Nhật thực hiện quyền phòng vệ tập thể. Điều này giúp tạo nên phạm vi các lựa chọn an ninh cho Tokyo rộng mở hơn rất nhiều, có thể đóng góp để ngăn chặn những hành động gây hấn ở Biển Đông. Chính quyền của ông Abe đã thể hiện quyết tâm đóng góp vào hòa bình và ổn định ở khu vực này, đồng thời cam kết hợp tác an ninh mạnh mẽ với Việt Nam.

Khi xung đột ở Biển Đông có ảnh hưởng lớn tới an ninh của chính Nhật, tôi tin rằng chính phủ của ông Abe sẽ quyết tâm đưa Lực lượng Phòng vệ tới khu vực, nếu các điều kiện đáp ứng được quy định của luật an ninh mới.

- Ông đánh giá thế nào về tình hình Biển Đông hiện nay, khi Trung Quốc đang tiếp tục xây dựng các cơ sở hạ tầng trên các đảo nhân tạo trái phép?

- Tình hình ở đây cực kỳ nguy hiểm. Việc Trung Quốc cải tạo trên một diện tích lớn, xây dựng các đảo nhân tạo cho thấy quyết tâm của Bắc Kinh trong việc đưa khu vực thuộc "đường 9 đoạn" nằm dưới sự kiểm soát mạnh mẽ của nước này, thậm chí cần đến sử dụng vũ lực. 

Việc này còn được đảm bảo bằng sự tự tin của Trung Quốc về khoảng cách gia tăng nhanh chóng về năng lực hàng hải giữa Bắc Kinh và các nước ASEAN. Trung Quốc mua sắm tàu tuần tra, tàu giám sát, máy bay, tàu ngầm và các chiến đấu cơ thế hệ mới để thiết lập ưu thế trên biển và trên không.

- Các nước liên quan cần làm gì trong khi Trung Quốc vẫn xúc tiến việc cải tạo quy mô lớn ở Trường Sa?

- Việc các nước ASEAN hình thành một mặt trận đoàn kết là điều rất cần thiết, khi các nước cùng có quan điểm giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Tôi cũng tin rằng việc các nước trong hiệp hội tiếp tục thuyết phục Trung Quốc đàm phán đa phương là điều quan trọng. 

Với Việt Nam, không chỉ các nước có biển, Hà Nội cần có sự ủng hộ của cả các quốc gia trong đất liền nữa. Việt Nam cũng nên bảo đảm duy trì các cam kết của Mỹ trong khu vực.

Ngay từ nhiệm kỳ đầu hồi 2006-2007, Thủ tướng Nhật Abe đã xây dựng kỹ lưỡng một liên minh an ninh để đối phó với tình hình ở Biển Đông. Cùng với các nước ASEAN, ông Abe cũng cam kết tăng cường mối hợp tác an ninh với Australia và Ấn Độ. Cùng với Mỹ, Nhật muốn thiết lập một liên minh hàng hải với các nước ở khu vực để ngăn những hành động gây hấn của Trung Quốc.

Khước từ Nga, Pháp khó bán lại chiến hạm Mistral

Sau khi hủy bán tàu cho Nga, Pháp gặp khó trong việc tìm nước tiêu thụ cho hai chiến hạm khổng lồ Mistral, khi Paris không có đủ khả năng tài chính để giữ tàu lại.

Tàu Sevastopol (to, giữa) là một trong hai tàu Mistral Pháp hủy bán cho Nga. Ảnh:AFP

Hai chiếc tàu đổ bộ tấn công, hay còn lại là tàu sân bay trực thăng Mistral dài 200m của Pháp vốn được lên kế hoạch bàn giao cho Nga vào cuối năm nay trong thương vụ trị giá 1,3 tỷ USD. Tuy nhiên, hai tàu này hiện neo đậu tại cảng St Nazairem, miền Nam nước Pháp, sau khi Paris hủy việc mua bán với Moscow vì khủng hoảng Ukraine.

Chỉ vài giờ sau khi thương vụ chính thức bị hủy vào tuần trước, Bộ trưởng Quốc phòng Pháp Jean-Yves Le Drian cho biết vài nước đã bày tỏ mong muốn mua lại hai tàu này nhưng không cho biết chi tiết cụ thể. "Chúng tôi muốn bán chúng càng nhanh càng tốt", bộ trưởng nói.

Giới chuyên gia cho rằng Pháp sẽ không thể dễ dàng bán lại hai tàu chiến. "Rất khó để bán tàu cho một bên nào đó vào thời điểm này", Ben Moores, một chuyên gia quốc phòng của IHS Jane's tại London nhận định. "Họ sẽ phải giảm giá để khiến món hàng trở nên hấp dẫn với các nước khác. Việc này có thể mất đến vài năm".

Tuy nhiên, tổng thống Pháp lại không nghĩ vậy. "Sẽ không khó để tìm người mua", ông Hollande phát biểu ngày 6/8 trong chuyến thăm Ai Cập, mừng kỷ niệm mở rộng kênh đào Suez.

Những tính năng đặc biệt của tàu sân bay Mistral (chi tiết).

IHS Jane's ước tính có khoảng 13 quốc gia đang cần tổng số 26 tàu đổ bộ tấn công trong thập kỷ tới. Những nước này gồm Australia, Bỉ, Brazil, Canada, Chile, Đức, Ấn Độ, Nhật Bản, Malaysia, Hà Lan, Singapore, Thổ Nhĩ Kỳ và Venezuela. Về mặt lý thuyết, ông Moores cho rằng các chiến hạm Mistral rất dễ bán lại "vì vấn đề lớn duy nhất là Nga đã lắp đặt hệ thống liên lạc riêng trên tàu, nhưng nó có thể được tháo ra dễ dàng".

Tuy nhiên, hầu hết các quốc gia có ngân sách và nhu cầu mua tàu chiến cỡ này lại có ngành công nghiệp đóng tàu phát triển. "Vấn đề Pháp phải vượt qua là ngành đóng tàu nội địa của các nước khác. Nếu một quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ quyết định mua những tàu này thì hàng nghìn người sẽ bị sa thải khỏi nhà máy đóng tàu", Moores nói. Còn một yếu tố khác đó là lòng tự tôn, các nước có thể muốn thể hiện "chúng tôi có khả năng tự đóng tàu", ông nhận định.

Trong khi đó, Pháp đã có 3 chiến hạm Mistral trong đội tàu và không đủ ngân sách để thêm vào 2 tàu nữa. Nếu Pháp giữ chúng thì Paris không chỉ phải trả tiền đóng tàu, mà còn cần kinh phí để vận hành như các chi phí đào tạo thủy thủ, neo đậu, bảo dưỡng", một quan chức cấp cao về mua sắm vũ khí trong quân đội Pháp cho biết. "Chúng tôi chắc chắn phải bán chúng", ông nói.

Theo ý kiến của Đô đốc Alain Coldefy, cựu tổng thanh tra quân đội Pháp, chỉ có một số nước đủ khả năng sử dụng các tàu này. "Chúng ta cần các nước muốn có ảnh hưởng quốc tế, với đủ tiềm lực để mua những chiếc tàu tối tân này. Họ cũng cần có đội ngũ thủy thủ được huấn luyện tốt.

Theo ông Coldefy, phương án lý tưởng nhất là bán lại cho Liên minh châu Âu (EU), nhưng nỗ lực thúc đẩy phòng vệ tập thể của EU trong nhiều năm qua vẫn chưa có tiến triển.

Một vấn đề khác còn chờ đợi Pháp khi Nga tới tháo dỡ thiết bị liên lạc. "Người Nga chắc chắn sẽ tận dụng thời gian để 'học lỏm' nhiều công nghệ nhất có thể. Nga nói rằng họ có khả năng tự chế tạo tàu tương tự, nhưng thực chất họ còn lâu mới làm được như vậy", ông Coldefy nói.

Trong số 13 nước có thể có nhu cầu, chỉ có Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỹ có nhu cầu trong 4 năm tới. Tuy nhiên, New Delhi mới đây tuyên bố sẽ ngừng nhập khẩu tàu chiến và cố gắng tự đóng tàu. Ankara cũng đang nhắm mục tiêu trở thành nhà xuất khẩu tàu hải quân.

"Sẽ có những nước khác muốn mua tàu, đặc biệt là với tình hình căng thẳng ở Biển Đông, nơi yêu sách chủ quyền của Trung Quốc khiến các quốc gia láng giềng gia tăng lo ngại", ông Moore đánh giá.

"Nhưng mỗi năm thường chỉ bán được một số ít tàu chiến như vậy. Vì vậy, việc đó sẽ rất khó khăn", ông nói.

Peter Roberts, một cựu sĩ quan hải quân Anh, và là nhà nghiên cứu cấp cao tại United Services Institute Royal, London, cho rằng Pháp có thể cố gắng thuyết phục Việt Nam hay Philippines mua tàu. Tuy nhiên, phương án này sẽ là bước nhảy vọt về công nghệ quá lớn đối với các nước, khiến việc mua bán khó có thể xảy ra nhanh chóng.

"Tôi nghĩ không có bất kỳ câu trả lời nhanh nào", Roberts nói. "Hoặc là Pháp tự sử dụng, hoặc họ là họ phải giữ chúng trong một thời gian khá lâu để cuối cùng có thể chịu thiệt khi bán chúng đi".

Rốt cuộc, bên nào cuối cùng chạm tay vào Mistral sẽ cần phải sơn lại chúng, để che phủ tên và dấu hiệu của hải quân Nga trên thân tàu hiện nay.

'Bố già' Guzman có thể trốn đi đâu

"Một khi Guzman đã trốn vào vùng núi, thì tìm ông ta sẽ khó như tìm bin Laden", một chuyên gia nói về khả năng bắt lại tên trùm, khi rất có thể ông đã quay về quê nhà, nơi có mạng lưới đàn em đông đảo bảo vệ.

Trùm ma túy Guzman. Ảnh: AP

Joaquin "El Chapo" Guzman, kẻ cầm đầu băng nhóm khét tiếng Sinaloa, rõ ràng có đủ tiền của và đàn em để đi bất cứ nơi đâu. Giới chức Mexico không bình luận về việc có trực thăng hoặc phương tiện bay nào cất cánh ngay sau vụ vượt ngục của ông ta hay không.

Guzman có của cải và chân rết lan đến toàn thế giới. Nhiều nơi sẽ hồ hởi chào đón ông ta, bảo vệ tay trùm khỏi tầm với của chính quyền Mexico và Mỹ.

Theo Los Angeles Times, Guzman có thể dễ dàng đến các vùng hoang dã ở các nước lân cận khác. Không cần phải mất nhiều quy định và thủ tục để được phép di chuyển bằng phi cơ nhỏ ở khu vực này.

Khi bị bắt lần đầu tiên vào năm 1993, Guzman đang ở quốc gia láng giềng Guatemala, sau đó bị dẫn độ về Mexico và giam cầm cho đến khi vượt ngục năm 2001, nhờ ẩn mình trong một giỏ giặt ủi. Băng nhóm của ông ta hiện vẫn có mạng lưới rộng khắp ở Guatemala và các nơi khác ở Trung và Nam Mỹ, chưa kể đến châu Âu và Australia.

Theo CNN, người vợ trẻ mà Guzman hết mực yêu thương có thể đang ở California, Mỹ, tuy nhiên, ít có khả năng ông ta sẽ cố gắng trốn sang nước này, ít nhất là vào thời điểm hiện tại. Khi người vợ trẻ đến Los Angeles năm 2011 để sinh con, đặc vụ liên bang Mỹ đã theo dõi nhất cử nhất động của cô ta.

"Lãnh địa"

Mặc dù có vô số điểm đến để lựa chọn, giới chuyên gia nhận định Guzman rất có khả năng trở về quê nhà. Guzman được cho là sống phần lớn thời gian ở vùng núi được gọi là Tam giác vàng, gồm các bang Sinaloa, Durango và Chihuahua.

Guzman có thể trở về vùng núi ở quê nhà Sinaloa. Đồ họa:  iStockphoto

"Trong những tình huống như thế này, con người thường có xu hướng hành động theo thói quen", Jack Riley, quan chức thuộc Cơ quan Bài trừ Ma túy Mỹ (DEA) nói. "Nếu ông ta cảm thấy thoải mái khi sống ở đó, đồng thời cảm thấy có thể canh chừng tình hình tốt, thì có lẽ ông ta sẽ quay lại đây".

Người dân ở đây cho biết trước đây họ thường xuyên thấy ông ta lui tới các nhà hàng, tham dự các bữa tiệc, hoặc đi dạo qua trung tâm thương mại địa phương.

"Đây là lãnh địa, là ngôi nhà nhỏ của ông ta", một cư dân Culiacan, thủ phủ Sinaloa, nói.

Giới chức đã tăng cường an ninh, rào chắn và các biện pháp khác tại Sinaloa và Durango để truy lùng tên trùm. Tuy nhiên, nếu Guzman thực sự quay về Sinaloa, thì bắt ông ta sẽ là một nhiệm vụ khó khăn. Theo Washington Post, địa hình tại đây khá hiểm trở, những kẻ trong mạng lưới giao du của Guzman lại có khối tài sản khổng lồ và kỹ năng lẩn trốn tốt. Ông ta còn có mạng lưới "tình báo", thường là các thanh thiếu niên cắm chốt ở các ngọn đồi, sẵn sàng đánh động cho Guzma nếu lực lượng an ninh ập tới.

Jose Reveles, tác giả của nhiều cuốn sách về thế giới buôn bán ma túy Mexico, nhận định Tam giác vàng rất có khả năng là nơi trú ẩn của tay trùm. "Người ta thường nói, một khi El Chapo đã trốn vào vùng núi, thì tìm ông ta sẽ khó như tìm Osama bin Laden", Reveles nói. "Nếu một người lính, hay một cảnh sát đi vào khu vực đó, họ sẽ bị phát hiện ngay. Guzman có tình báo, chỉ điểm, và sát thủ riêng".

Ngoài ra, người dân địa phương còn có thể bao che cho Guzman. Họ ủng hộ ông ta vì hoạt động của băng nhóm có tác động đến nền kinh tế Sinaloa. Dù không phải là một thành phố biên giới, thủ phủ Culiacan đầy rẫy những kẻ đổi tiền - dấu hiệu của việc buôn bán ma túy. Sau khi Guzman bị bắt hồi năm ngoái, hàng trăm người đã tuần hành ở Culiacan để phản đối.

Người dân còn hâm mộ ông ta vì tính hào hiệp. Nhiều người vẫn truyền tai nhau về câu chuyện tên trùm ma túy điều trực thăng tới thả tiền xuống các ngôi làng. Người bán hàng, Francisco Lopez Pena, 53 tuổi, cho biết Guzman đã tạo công ăn việc làm cho nhiều người dân và có tiếng là đối xử tốt với mọi người. "Họ nói rằng nhiều cơ hội việc làm đã ra đi khi ông ta bị bắt", Lopez nói.

Nhiều người cho rằng Guzman có thể sẽ không bị bắt lại. Vụ vượt ngục được dàn dựng công phu, đường hầm rất tinh vi. Với tầm ảnh hưởng của Guzman, ông ta có thể biến mất mãi mãi.  "Một khi Guzman trở về quê nhà Sinaloa và được đàn em bảo vệ thì rất khó bắt lại ông ta. Có lẽ tôi hơi bi quan nhưng tôi nghĩ chúng ta có thể sẽ không thấy ông ta lần nữa", nhà báo Patrick Radden Keefe của The New Yorker nói trên truyền hình.

Tuy nhiên, giới chức vẫn khẳng định quyết tâm truy lùng Guzman. "Điều quan trọng là ông ta đã thoát ra ngoài", quan chức DEA Jack Riley nói. "Và chúng tôi phải còng tay ông ta một lần nữa"
.

Philippines nguy cơ hụt hơi khi đối phó Trung Quốc trên Biển Đông

Nhiệm vụ hiện đại hóa quân đội của Philippines đang đứng trước nguy cơ mất động lực trong bối cảnh Manila nỗ lực ngăn chặn Bắc Kinh ở Biển Đông.

Máy bay trực thăng UH-1 Huey của quân đội Philippines làm nhiệm vụ tại Mindanao. Ảnh: WSJ

Chuỗi các chương trình trị giá tới một tỷ USD với mục tiêu nâng cao năng lực quân sự của Philippines bị tạm ngừng từ cuối năm ngoái, các quan chức quốc phòng Manila cho biết. Sự trì hoãn này làm bật lên một thực tế rằng những nỗ lực nhằm tăng cường sức mạnh các đơn vị hải quân và không quân của Philippines đang sa lầy trong một loạt rắc rối, mà nguyên nhân xuất phát từ thói quan liêu, vấn đề thiếu kinh phí hay các cáo buộc tham nhũng, theo Wall Street Journal.

Chính vì thế, hàng loạt kế hoạch lâu dài xây dựng "khả năng răn đe đáng tin cậy tối thiểu", với trọng tâm là thiết lập nên những đội chiến đấu cơ và tàu chiến quy mô nhỏ nhưng chất lượng của Philippines, cũng sẽ phải hoàn thành muộn hơn ít nhất một thập kỷ, ông Jose Antonio Custodio, nhà tư vấn quốc phòng ở Manila, nhận định. Dựa trên những gì đang có trong tay ở thời điểm hiện tại, Philippines dường như vẫn thiếu phương tiện hữu hiệu để kìm hãm sự bành trướng của Trung Quốc tại các vùng biển tranh chấp.

"Chúng ta mới ở vạch xuất phát", ông Custodio nói. "Đặt trong bối cảnh Trung Quốc đang ráo riết xây dựng những căn cứ mới trên Biển Đông, tôi cho rằng bước đi này đã hơi trễ".

Hướng tới những trang thiết bị cũ từ các nước đồng minh như Mỹ hay Nhật Bản có thể là cách duy nhất để Manila nhanh chóng cải thiện năng lực quân đội, một nguồn tin am hiểu quy trình mua sắm quốc phòng Philippines cho hay. Chính quyền Tổng thống Benigno Aquino chắc chắn sẽ không mạo hiểm ký thêm những hợp đồng lớn khi cuộc bầu cử tổng thống sắp diễn ra vào giữa năm sau.

Những vấn đề nội tại

Đồ họa: WSJ

Ông Aquino từng hứa sẽ hồi sinh lực lượng quân đội đang trên đà suy thoái sau nhiều năm không được đầu tư đúng mức của Philippines bằng cam kết chi 1,7 tỷ USD sắm sửa vũ khí mới. Quyết định này ban đầu đạt một số thành công nhất định khi Manila hồi cuối năm 2013, đầu năm 2014, ký kết nhiều thỏa thuận quốc phòng có giá trị lên tới 834 triệu USD, trong đó bao gồm hợp đồng mua 12 chiến đấu cơ Hàn Quốc, ba máy bay vận tải Airbus, và một phi đội trực thăng chiến đấu từ Canada và Anh.

"Những con số này là bằng chứng thể hiện chính quyền ông Aquino đã tăng tốc đáng kể quá trình hiện đại hóa quân đội", phát ngôn viên tổng thống Herminio Coloma cho biết nhưng thêm rằng ông Aquino vẫn chưa ký một điều luật, theo đó, bổ sung hai tỷ USD cho công tác mua sắm quốc phòng, được quốc hội thông qua từ tháng 1/2013.

Khả năng tài chính của chính phủ không còn dồi dào bởi phải chi hàng tỷ USD cho công cuộc tái thiết sau thảm họa siêu bão Haiyan hồi năm 2013 là một trong những lý do dẫn tới sự trì hoãn, ông Custodio nhận xét.

Mức chi cũng giảm dần sau một bê bối xảy ra gần đây. Ba thượng nghị sĩ Philippines bị cáo buộc lập nên những tổ chức phi chính phủ ma để rút 220 triệu USD tiền công quỹ. Tuy cả ba người đều không thừa nhận nhưng vụ việc khiến chính quyền phải thắt chặt hơn quy định về mua sắm công, từ đó phần nào làm giảm tốc độ giải ngân đối với các hợp đồng quốc phòng.

Bản thỏa thuận mua hai tàu khu trục nhỏ cùng hai máy bay trinh sát tầm xa với giá trị lần lượt là 398 triệu USD và 132 triệu USD đều được ra chỉ thị phải hoàn thành vào cuối năm ngoái nhưng đến nay vẫn gặp nhiều trở ngại, bất chấp việc những khí tài quân sự này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao khả năng giám sát lãnh hải của Philippines trước áp lực từ Trung Quốc.

"Bế tắc trên xuất phát từ cơ chế quan liêu", ông Custodio bình luận. Các công ty quốc phòng nước ngoài dù rất muốn bán hàng cho Philippines nhưng buộc phải chờ cho đến khi những rắc rối hành chính được thông suốt. "Có vẻ như mọi chương trình đều đang bị đóng băng", một chủ thầu quốc phòng phương Tây có dự án bị đình trệ cho hay.

Tướng Pio Catapang, chỉ huy quân đội Philippines, từng lên tiếng thúc giục Manila đầu tư nhiều hơn cho quốc phòng nhằm đối phó với việc Trung Quốc đẩy mạnh cải tạo phi pháp các bãi đá trong vùng biển tranh chấp trên Biển Đông. Ngân sách quốc phòng của Philippines năm ngoái là 3,3 tỷ USD, thấp hơn nhiều so với các quốc gia láng giềng như Singapore với 9,5 tỷ USD, Indonesia, 7,5 tỷ USD và Malaysia, 4,9 tỷ USD.

Trong quá trình điều tra về nỗ lực hiện đại hóa quân sự của Philippines, một số nghị sĩ cũng phải đặt dấu hỏi về tính hiệu quả của những khoản tiền đã chi. Họ đòi điều tra cả một hợp đồng mua 21 trực thăng cũ mà bộ quốc phòng nước này hủy hồi tháng 4 sau khi chỉ nhận 7 chiếc với lý do quan ngại về chất lượng công nghệ. Nhưng một quan chức ngành thuế lại tuyên bố có hiện tượng "lại quả" trong thương vụ này. Bộ quốc phòng Philippines phủ nhận mọi cáo buộc.

Theo chuyên gia tư vấn Custodio, việc chương trình thu mua trực thăng bị hủy đã tác động đến các quan chức quốc phòng, khiến họ lưỡng lự hơn trong việc đặt hàng những hợp đồng mới.

Tổng thống Aquino do đó phải vận động sự trợ giúp từ các nước đồng minh. Nhật Bản hiện cho Philippines vay 183 triệu USD để đóng mới 10 tàu tuần tra, đồng thời cân nhắc bán lại các máy bay trinh sát trên biển P-3C Orion cũ cho Manila, thể theo đề xuất mà tổng thống Aquino đưa ra trong chuyến công tác Nhật hồi đầu tháng 6. Ngoài ra, Australia, Hàn Quốc và Mỹ vài năm qua cũng cung cấp nhiều gói hỗ trợ quân sự cho Philippines và phát đi tín hiệu rằng sẽ tiếp tục tăng cường những nỗ lực này.

Nhưng theo ông Custodio, những giải pháp tạm thời không thể tạo dựng khả năng răn đe của Manila nhằm chống lại các động thái cứng rắn trên biển của Bắc Kinh. "Trung Quốc đang đứng ngay trước cửa nhà chúng ta rồi", ông nhấn mạnh.

Chiến hạm Ramon Alcaraz của Manila tham gia cuộc tập trận chung cùng Washington hồi tháng 6 năm ngoái. Ảnh: AFP.

Trung Quốc vung tiền gieo ảnh hưởng toàn cầu

Trung Quốc bơm hàng tỷ đôla vào nhiều nước, dùng cú huých về kinh tế để giành đồng minh ngoại giao và các nguồn tài nguyên trên khắp thế giới.

Các đường ống được xếp ven đường gần nơi Ecuador muốn Trung Quốc xây dựng một nhà máy lọc dầu lớn, bên ngoài cảng Manta. Ảnh: NYT

Dưới chân núi Andes, sâu trong khu rừng rậm Amazon, gần 1.000 kỹ sư và công nhân Trung Quốc đang đổ bê tông để xây một con đập và một đường hầm dài 24 km. Dự án trị giá 2,2 tỷ USD này sẽ đưa nước sông Amazon tới 8 tua bin khổng lồ do Bắc Kinh thiết kế nhằm sản xuất ra lượng điện đủ để cung ứng cho hơn một phần ba dân số Ecuador.

Gần cảng Manta bên bờ Thái Bình Dương, những ngân hàng Trung Quốc đang đàm phán để rót khoảng 7 tỷ USD cho các nhà thầu nhằm xây dựng một nhà máy lọc dầu, qua đó biến Ecuador trở thành nhân tố mới trên thị trường xăng dầu thế giới.

Tại khắp các làng mạc, thị trấn ở Ecuador, Trung Quốc đang móc hầu bao xây dựng đường sá, cầu cống, bệnh viện, trường học, thậm chí là cả một hệ thống camera giám sát nối dài tới tận quần đảo Galapagos. Ngân hàng nhà nước Trung Quốc đã rót gần 11 tỷ USD vào Ecuador nhưng chính phủ quốc gia Nam Mỹ này vẫn tiếp tục đề nghị vay thêm.

Với dân số 16 triệu người, sự góp mặt của Ecuador trên trường quốc tế là vô cùng nhỏ bé. Tuy nhiên, sự hiện diện ngày càng rõ nét của Trung Quốc tại đây đang cho thấy bước thay đổi chóng mặt trong trật tự thế giới, ở đó Bắc Kinh ngày càng áp đảo và Washington thì mất dần vị thế, theo New York Times.

Sự trỗi dậy mạnh mẽ

Trung Quốc luôn giữ vai trò quan trọng đối với nền kinh tế thế giới trong nhiều thập kỷ qua và nay họ muốn thúc đẩy hơn nữa vai trò đó bằng cách sử dụng tiềm lực tài chính để thể hiện sự tự tin và sức mạnh vượt trội của một siêu cường toàn cầu. Bắc Kinh ráo riết sử dụng những đòn bẩy kinh tế để lôi kéo đồng minh, thúc đẩy việc sử dụng đồng nhân dân tệ và đảm bảo nguồn cung nhiên liệu.

Thực tế này phản ánh một giai đoạn mới trong quá trình phát triển của Trung Quốc. Khi đất nước trở nên giàu có hơn và nhu cầu tăng cao, Chủ tịch Tập Cận Bình và giới lãnh đạo Bắc Kinh phải tìm mọi cách để mở rộng tầm ảnh hưởng của quốc gia trên phạm vi toàn thế giới.

Đồng nội tệ  của Trung Quốc được cho là sẽ sớm gia nhập nhóm các đồng tiền dự trữ, đứng ngang hàng cạnh các đồng USD, euro, bảng Anh hay yên Nhật. Ngân hàng đầu tư quốc doanh Trung Quốc cũng vượt mặt Ngân hàng Thế giới trong khâu cho vay toàn cầu. Nỗ lực thành lập một quỹ quốc tế nhằm cấp vốn cho các dự án xây dựng hệ thống giao thông cùng cơ sở hạ tầng ở châu Á của Trung Quốc hiện nhận được sự ủng hộ từ 57 nước, trong đó có cả các đồng minh thân cận của Mỹ, bất chấp sự phản đối từ chính quyền Tổng thống Barack Obama.

Giới chuyên gia đánh giá, ngay cả việc thị trường chứng khoán lao dốc không phanh thời gian gần đây cũng khó có khả năng lay chuyển quyết tâm của Trung Quốc. Bắc Kinh nắm giữ khoảng 4.000 tỷ USD dự trữ ngoại hối. Số tiền này sẽ được đầu tư ra nước ngoài bất cứ lúc nào nhằm giúp Trung Quốc thu về lợi nhuận và hơn cả là mở rộng ảnh hưởng.

Sự gia tăng về sức mạnh kinh tế còn song hành với chính sách đối ngoại ngày càng cứng rắn của Trung Quốc. Bắc Kinh rất mạnh tay trong việc mua sắm, chế tạo tàu sân bay, tàu ngầm hạt nhân hay chiến đấu cơ tàng hình. Tại những vùng biển tranh chấp, họ ngang nhiên tiến hành bồi đắp, cải tạo phi pháp các bãi đá thành đảo nhân tạo. Động thái này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Mỹ và cộng đồng quốc tế.

Những vùng đất mới

Thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường (áo đen, cầm hoa) hôm 19/5 tới Brasilia, thủ đô của Brazil, trong chuyến công du dài 8 ngày tới 4 nước Nam Mỹ. Ảnh: Xinhua

Trung Quốc đại diện cho "một nền văn minh và lịch sử có khả năng khơi dậy sự ngưỡng mộ bên trong những người thực sự hiểu về họ", Tổng thống Ecuador Rafael Correa viết trên tài khoản Twitter trước khi chuyên cơ của ông hạ cánh xuống sân bay Bắc Kinh hồi tháng một.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc khắc họa việc tăng cường đầu tư ra nước ngoài, đặc biệt là ở những quốc gia đang phát triển, như một nỗ lực cộng sinh.

"Hợp tác công nghiệp giữa Trung Quốc và châu Mỹ Latin diễn ra rất đúng thời điểm", Thủ tướng Lý Khắc Cường phát biểu trong chuyến thăm Chile hồi cuối tháng 5. "Trung Quốc có khả năng sản xuất cao với công nghệ tiên tiến và giá thành cạnh tranh trong khi các nước Mỹ Latin lại đang rất cần cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cấp nền công nghiệp của mình".

Trung Quốc hiện là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới nên có sức ảnh hưởng đáng kể về chính trị tại những khu vực giàu dầu mỏ. Ngày càng có nhiều nước coi Trung Quốc là một đối tác thương mại không thể thiếu. Vai trò này của phương Tây mặt khác lại đang suy giảm. Đầu tư nước ngoài của Trung Quốc năm ngoái vượt qua cả Nhật Bản, xếp thứ hai thế giới, chỉ sau Mỹ.

Các công ty Trung Quốc là nhà thầu của hàng loạt dự án xây dựng trên toàn cầu, với nguồn vốn từ ngân hàng nước này. Bắc Kinh đang xây nhà máy điện ở Serbia, nhà máy kính và xi măng ở Ethiopia, nhà cho người thu nhập thấp tại Venezuela và hệ thống đường ống dẫn khí gas tại Uzbekistan.

Vì phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ nên Trung Quốc đang học tập Mỹ và các nền kinh tế lớn khác khi tìm cách sở hữu thêm mỏ ở nước ngoài nhằm đảm bảo nguồn cung cho quá trình sản xuất trong nước. Những năm gần đây, các công ty dầu khí Trung Quốc liên tục thu mua cổ phần tại nhiều dự án ở Cameroon, Canada, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Iraq, Nigeria, Sudan, Uganda, thậm chí cả Mỹ và Venezuela.

Theo Derek Scissors, chuyên gia phân tích tại Viện Doanh nghiệp Mỹ, dầu mỏ là ngành thu hút đầu tư số một của Trung Quốc. Các dự án về năng lượng chiếm 2/3 trong số 630 tỷ USD đầu tư ra nước ngoài của Bắc Kinh trong một thập kỷ qua.

Trong nhiều trường hợp, Trung Quốc còn có xu hướng tìm đến những mảnh đất không có dấu chân các nước phương Tây, bởi cả lý do kinh tế và chính trị.

Sau khi hứng chịu các đòn trừng phạt của Mỹ và châu Âu bởi các cáo buộc liên quan đến khủng hoảng ở miền đông Ukraine, Nga đứng bên bờ vực suy thoái, buộc phải tăng cường quan hệ với Trung Quốc.

Danh sách những quốc gia vay từ Trung Quốc ở châu Phi và Trung Đông hầu hết đều là các nước có chế độ chính trị bất ổn hoặc những nền kinh tế luôn gặp khó khăn trong việc trả nợ như Yemen, Syria, Sierra Leone hay Zimbabwe.

Các điều kiện ràng buộc

Công trường nhà máy thủy điện trị giá 2,2 tỷ USD mà Trung Quốc đang xây dựng dưới chân núi Andes, bên trong khu rừng rậm Amazon của Ecuador. Ảnh: NYT

Khi Ecuador rơi vào khủng hoảng tài chính, không thể vay thêm trên thị trường vốn truyền thống, họ tìm đến Trung Quốc. Năm 2009, PetroChina, công ty dầu khí được chính phủ Trung Quốc hậu thuẫn, cho PetroEcuador vay một tỷ USD trong hai năm với lãi suất 7,25%. Một năm sau, hàng tấn tiền của Trung Quốc tiếp tục được dồn vào những dự án thủy điện và xây dựng hạ tầng ở Ecuador.

"Thứ mà Ecuador cần là những nguồn vốn với ít ràng buộc về mặt chính trị", ông R. Evan Ellis, giáo sư nghiên cứu về Mỹ Latin tại Viện Chiến lược Chiến tranh Quân đội Mỹ, bình luận. "Họ cũng muốn thoát khỏi cảnh bị phụ thuộc vào các chính sách tài khóa và yêu cầu về chính trị của Quỹ Tiền tệ Thế giới (IMF), Ngân hàng Thế giới (WB) hay phương Tây".

Nhưng đi kèm với những khoản vay khổng lồ, Bắc Kinh luôn đưa ra hàng loạt điều kiện. Cùng với việc phải thanh toán tiền lãi đúng hạn, Ecuador được yêu cầu phải thuê các công ty Trung Quốc và sử dụng công nghệ của Bắc Kinh nếu muốn triển khai các dự án của mình.

Với năng lực tài chính hiện tại, Trung Quốc có thể buộc nhiều nước phải tuân theo những quy định do chính họ áp đặt. Đối với các quốc gia đang phát triển, để được vay vốn, họ phải trả mức lãi suất rất cao đồng thời trao quyền khai thác tài nguyên cho Bắc Kinh trong nhiều năm.

Luật pháp quốc tế hạn chế Mỹ và các nước công nghiệp phát triển cung cấp những khoản vay với các ràng buộc kiểu như trên. Nhưng Trung Quốc vẫn được xếp vào hàng các nước đang phát triển, vì thế họ không cần tuân thủ những tiêu chuẩn này. Đây cũng là một trong những lý do khiến Mỹ phản đối việc Trung Quốc thành lập Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á (AIIB). Washington lo ngại Bắc Kinh sẽ thiết lập những luật lệ riêng với các chuẩn mực về độ minh bạch, công tác quản lý và bảo vệ môi trường bị giảm thiểu tối đa.

Theo NYTimes, các điều khoản ràng buộc mà Trung Quốc đưa ra đặt nhiều quốc gia vào tình thế vô cùng nguy hiểm. Ở Ecuador, tiền bán dầu mỏ chiếm gần 40% nguồn thu của chính phủ, theo số liệu từ Bộ Năng lượng Mỹ. Với giá dầu thô hiện giảm còn khoảng 50 USD/thùng, Ecuador dường như sẽ không đủ khả năng trả nợ.

Nếu Ecuador và các nước vay từ Trung Quốc khác không thể trả nợ, nghĩa vụ của họ đối với Bắc Kinh vì thế cũng tăng lên. Khi đó, nhiều khả năng Trung Quốc sẽ tái cấu trúc các khoản nợ bằng cách kéo dài thời hạn vay thay vì xóa một phần nợ. Điều này có nghĩa các nước đi vay buộc phải giao nguồn tài nguyên của mình vào tay Trung Quốc thêm nhiều năm nữa và để mất cơ hội phát triển của riêng mình.

Cái giá phải trả

Hành động phô trương năng lực tài chính khiến nền kinh tế Trung Quốc trở nên dễ bị tổn thương hơn. Bắc Kinh tự đặt mình vào thế khó khi làm ăn tại các nước có nền chính trị bất ổn, những thị trường mới nổi với nhiều biến động cũng như các lực lượng kinh tế nằm ngoài khả năng kiểm soát của mình, bình luận viên Clifford Krauss và Keith Bradsher đánh giá.

Bất kỳ vấn đề lớn nào cũng có thể tác động tới sự tăng trưởng của Trung Quốc, đặc biệt là khi nó đang có chiều hướng chững lại. Những rắc rối gần đây trên thị trường chứng khoán đang gia tăng áp lực lên nền kinh tế mặc dù chính phủ Trung Quốc nỗ lực thực hiện nhiều giải pháp nhằm ổn định tình hình chung.

Bất chấp việc Bắc Kinh có nguồn ngoại hối lớn để kháng cự lại những cú sốc mạnh về tài chính, rõ ràng nền kinh tế nước này đang tồn tại nhiều vấn đề. Những biến động ở Trung Quốc sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ tới các công ty, nền công nghiệp hay nền kinh tế phụ thuộc vào Bắc Kinh.

Trung Quốc sở hữu chỉ số về an toàn lao động, vệ sinh môi trường và năng lực quản trị doanh nghiệp tương đối thấp. Bên cạnh mặt tốt là các khoản đầu tư ra nước ngoài của Trung Quốc sẽ tạo thêm công ăn việc làm, giới chuyên gia quan ngại Bắc Kinh cũng sẽ "xuất khẩu" cả những tiền lệ xấu của mình tới những nước khác.

Các công ty khai thác mỏ và sản xuất của Trung Quốc còn vướng phải những cáo buộc về bóc lột công nhân nước ngoài quá đà. Các nhà máy điện chạy bằng than và những khu công nghiệp của nước này đang làm trầm trọng hơn tình trạng ô nhiễm môi trường tại những quốc gia đang phát triển.

Và hẳn nhiên, tất cả những vấn đề trên đều hiện hữu ở Ecuador. "Vấn đề của Ecuador là chúng tôi chỉ đang thay thế sự thống trị của Mỹ bằng một sự thống trị khác từ Trung Quốc", Alberto Acosta, cựu bộ trưởng năng lượng Ecuador, nhận định
.

Mở lại căn cứ Subic, Philippines quyết đấu Trung Quốc ở Biển Đông

Với tuyên bố mở lại căn cứ quân sự trên vịnh Subic giữa tuần qua, kèm khẳng định sẽ điều động tàu khu trục và chiến đấu cơ, Philippines đang có một bước đi quyết liệt nữa để đối phó Trung Quốc trong tranh chấp Biển Đông.

Tàu chiến Mỹ neo đậu trong vịnh Subic năm 1992. Ảnh: US Navy

Hơn 20 năm kể từ khi những binh sĩ cuối cùng của hải quân Mỹ rút khỏi căn cứ hải quân trên Vịnh Subic vào năm 1992, Philippines ngày 16/7 tuyên bố mở cửa trở lại căn cứ này.

Cùng với tuyên bố trên, người phát ngôn Bộ quốc phòng Philippines Peter Galvez khẳng định, quân đội nước này sẽ đưa các chiến đấu cơ và chiến hạm tới Vịnh Subic. “Vị trí của căn cứ mang tính chiến lược cao”, ông Galvez khẳng định khi nói đến vị trí hướng ra Biển Đông, mà Manila gọi là Biển Tây Philippines, của căn cứ này.

“Nếu cần phải triển khai lực lượng tới Biển Tây Philippines, căn cứ (Subic) đã có sẵn ở đó. Chúng tôi không giấu giếm điều này. Ở đó còn có một cảng nước sâu có thể đón các tàu chiến mới”.

Quyết đối phó Trung Quốc

Nằm cách bãi cạn Scarborough chưa đầy 200 km về phía đông và cách thủ đô Manila chừng 2 giờ chạy xe về phía bắc, Subic từng là căn cứ hải quân lớn nhất của Mỹ ở nước ngoài. Theo tờ Wall Street Journal, hơn 4.000 binh sĩ Mỹ và gia đình họ từng sống tại đây, nơi từng là trạm bảo dưỡng tiền phương chính của Hạm đội 7.

Trong những năm cao điểm Mỹ tham chiến tại Việt Nam, mỗi năm có khoảng 4 triệu lượt thủy thủ Mỹ được chuyển qua vịnh này. Kế bên, Trạm Cubi là nơi hàng trăm máy bay của hải quân Mỹ trong khu vực được bảo dưỡng.

Sau khi lấy lại căn cứ này từ hải quân Mỹ, Subic được chuyển đổi thành một khu thương mại và công nghiệp, với chính sách ưu đãi thuế cho các doanh nghiệp tới đây.

Việc mở cửa trở lại căn cứ ở Subic là kế hoạch đã được Philippines triển khai từ lâu. Năm 2013, Bộ trưởng quốc phòng Voltaire Gazmin đã tuyên bố Manila có kế hoạch lập các căn cứ hải quân và không quân tại đây, do vị trí gần với vùng biển đang có tranh chấp với Trung Quốc, đặc biệt là bãi cạn Scarborough.

Sau một cuộc đối đầu kéo dài 3 tháng tại Scarborough giữa tàu hải quân Trung Quốc và Philippines năm 2012, cuối cùng Trung Quốc đã chiếm kiểm soát bãi cạn nằm trong vùng đặc quyền kinh tế của Philippines.

Giới chuyên gia cho rằng sử dụng vịnh Subic sẽ cho phép không quân và hải quân Philippines phản ứng hiệu quả hơn với những động thái của Trung Quốc ở Biển Đông, nơi Bắc Kinh tuyên bố chủ quyền hầu như toàn bộ, đi sát vào bờ biển của các nước láng giềng, trong đó có Việt Nam và Philippines. 

Cảng nước sâu của Subic nằm ở phía tây của đảo chính Luzon của Philippines, đối diện Biển Đông. "Giá trị của Subic với tư cách là căn cứ quân sự đã được người Mỹ chứng minh. Các nhà hoạch định quân sự Trung Quốc biết điều đó", Rommel Banlaoi, chuyên gia an ninh của Philippines cho biết.

Vị trí Vịnh Subic của Philippines. Đồ họa: globalbalita

Cùng với tuyên bố mở lại căn cứ quân sự Subic, quân đội Philippines cũng khẳng định sẽ điều động hai tàu khu trục cùng các chiến đấu cơ mới đến căn cứ này.

Cụ thể, từ đầu năm 2016, hai chiến đấu cơ hạng nhẹ FA-50, nằm trong đơn đặt hàng 12 chiếc Manila ký hồi năm ngoái với Hàn Quốc, sẽ được điều về Trạm hải quân Cubi trong vịnh Subic, hai sĩ quan cấp tướng trong quân đội Philppines tiết lộ với Reuters.

Nguồn tin này còn cho biết, một phi đội FA-50 đầy đủ sẽ đóng quân tại Subic, cùng với Phi đội chiến đấu số 5, được điều về từ một căn cứ tại đảo Luzon. Trong khi đó hai tàu khu trục sẽ được điều về cảng Alava.

“Các chiến đấu cơ hạng nhẹ mới do Hàn Quốc sản xuất có thể tới bãi cạn Scarborough trong vài phút, còn các máy bay tuần tra biển hoặc máy bay không người lái có thể cập nhật thông tin thường xuyên về các động thái của Trung Quốc trong khu vực”, Patrick Cronin, một chuyên gia về khu vực Đông Nam Á, đến từ Trung tâm an ninh Mỹ mới tại Washington nhận định.

“Việc trở lại vịnh Subic, lần này do không quân Philippines đi đầu, có vẻ là bước đi phòng thủ khôn ngoan”.

Mở đường cho quân đội Mỹ trở lại

Đường băng trong Vịnh Subic phù hợp cho nhiều loại máy bay. Ảnh: Philstar

Điều được giới quan sát chờ đợi và quan tâm nữa là sự trở lại của quân đội Mỹ tại căn cứ này. Kể từ năm 2000 đến nay, các tàu chiến Mỹ thường xuyên ghé thăm Subic, nhưng chỉ để neo đậu và tham gia các cuộc diễn tập với quân đội Philippines, hoặc sử dụng các dịch vụ thương mại, như sửa chữa và bổ sung quân nhu.

Theo Hiệp định Tăng cường hợp tác quốc phòng được ký với Mỹ năm 2014, có 8 địa điểm tại Philippines quân đội Mỹ có thể sử dụng, nhưng không có vịnh Subic, do vào thời điểm đó căn cứ này còn đóng cửa. Thỏa thuận này cho phép quân đội Mỹ triển khai tới các căn cứ tại Philippines lâu hơn và xây dựng các cơ sở đóng quân cùng hạ tầng phục vụ hậu cần.

Đến nay, thỏa thuận trên đang tạm thời bị “đóng băng”, sau khi một số chính trị gia cánh tả tại Philippines khiếu nại lên Tòa án tối cao. Dự kiến phán quyết sẽ được đưa ra trong những tháng tới.

“Subic có thể là một trong những địa điểm…trong Thỏa thuận Tăng cường hợp tác quốc phòng”, thứ trưởng quốc phòng Pio Lorenzo Batino tiết lộ.

Trong khi đó Lầu Năm Góc cho biết đã có những cuộc đàm phán không chính thức về vị trí các căn cứ tại Philippines, nhưng sẽ không có kế hoạch nào được triển khai cho tới sau phán quyết của Tòa án Tối cao Philippines.

Dù vậy, với những động thái và phát biểu gần đây của giới chức quân đội Mỹ, việc Lầu Năm Góc đưa quân trở lại Philippines có lẽ là điều có thể dự báo trước.

Phát biểu trước báo giới hôm 18/7, Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương khẳng định các lực lượng Mỹ được trang bị tốt và sẵn sàng phản ứng trước mọi diễn biến bất ngờ trên Biển Đông.

Đô đốc Scott Swift, người tiếp nhận ghế tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương hồi tháng 5, cho biết, hải quân Mỹ có thể triển khai thêm 4 tàu chiến ven bờ như đã cam kết với khu vực. Ngoài ra ông Swift cũng tiết lộ “rất quan tâm” đến việc mở rộng các cuộc tập trận thường niên đa quốc gia của hải quân Mỹ với một số đồng minh trong khu vực
.