Carl Thayer: 'Trung Quốc sẽ lợi dụng bầu cử Mỹ để hung hăng hơn trên Biển Đông'

Bắc Kinh có thể có những hành động kiên quyết hơn, trước khi ông Barack Obama rời Nhà Trắng, nhằm tránh gây căng thẳng với tân tổng thống Mỹ.

Chiến hạm của Mỹ tuần tra sát đảo Chữ Thập do Trung Quốc xây dựng trái phép tuần trước. Ảnh: AP

Giáo sư Carl Thayer, Học viện Quốc phòng Australia, Đại học New South Wales, trao đổi với VnExpress về ý đồ của Washington khi điều tàu USS William P. Lawrence đến tuần tra trong phạm vi 12 hải lý quanh đá Chữ Thập ở quần đảo Trường Sa. 

- Vì sao Mỹ chọn thời điểm này để thực hiện tuần tra?

- Việc Washington thực hiện chuyến tuần tra tự do hàng hải (FONOP) lần thứ ba này khá bất ngờ vì quan chức Mỹ từng tuyên bố chuyến thứ ba bị hoãn lại. Có hai giả thuyết: Một là việc ngưng chuyến thứ ba khiến một số nghị sĩ Quốc hội chỉ trích chính quyền của Tổng thống Barack Obama, do đó quyết định đã thay đổi. Hai là các quan chức quân sự cấp cao của Mỹ đã cảnh báo rằng Trung Quốc có ý đồ thực hiện một số hành động tại bãi cạn Scarborough. Do đó chuyến FONOP thứ ba này được thông qua nhằm đưa ra tín hiệu với Bắc Kinh "cần phải lùi lại". 

Đá Chữ Thập là một tổng hành dinh tác chiến được nhắm tới dành cho các lực lượng của Trung Quốc ở Trường Sa. Các thông tin bị rò rỉ của truyền thông tại Washington và Canberra cho thấy Trung Quốc chuẩn bị hành động để "thể hiện sự tức giận của mình" với quyết định sắp tới của Tòa trọng tài thường trực (PCA) với vụ kiện của Philippines.

Mỹ quan ngại về hoạt động khảo sát của Trung Quốc gần bãi cạn Scarborough của Philippines. Mỹ và Australia cũng lưu ý đến việc một quan chức quân sự cấp cao Trung Quốc đến thăm khu vực này. Chuyến thăm tương tự gần nhất diễn ra vào 2014 khi Trung Quốc bắt đầu xây dựng các đảo nhân tạo ở Trường Sa. Mỹ đã tăng áp lực với Trung Quốc bằng cách đưa các máy bay A-10 và HH-60 từ Philippines đến tuần tra gần bãi cạn Scarborough. Điều này được thực hiện để ngăn cản Bắc Kinh.

- Trung Quốc đã điều hai chiến đấu cơ và ba tàu chiến đã theo sát tàu Mỹ gần đá Chữ Thập, yêu cầu rời khỏi khu vực. Ông đánh giá thế nào về phản ứng lần này của Trung Quốc?

- Trung Quốc luôn cảnh báo tàu Mỹ ở Biển Đông bất kể họ đi qua hay thực hiện việc tuần tra. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ đánh giá Trung Quốc lần này hành xử "chuyên nghiệp hơn" khi không gây ra những cuộc chạm trán nguy hiểm.

Các hành động của Trung Quốc đều nằm trong một trò chơi. Trong tất cả các vụ việc, chiến dịch của Trung Quốc là tuyên bố một cách giả dối rằng họ "đuổi Mỹ ra khỏi khu vực". Kiểu hành động này là "sự bình thường mới" giữa hai lực lượng quân sự. Hành động của Trung Quốc cũng là sự "thể hiện" nhằm tuyên truyền cho dư luận trong nước.

- Dự báo của ông về diễn biến trên biển từ nay đến cuối năm? 

- Thực tế thì ASEAN, nước có tranh chấp hay Mỹ không ngăn chặn được Trung Quốc tiếp tục củng cố hiện diện của mình ở Biển Đông. Bắc Kinh đã đưa ra một cuộc tấn công về mặt ngoại giao để thuyết phục các nước nhỏ hơn xác nhận về mặt chính trị rằng "các cường quốc bên ngoài không nên liên quan đến tranh chấp ở đây". Trung Quốc đã xoay xở để xây dựng xong các đảo nhân tạo và đối phó được với sự quấy rầy với các tàu quân sự, máy bay cũng như ngư dân Philippines. 

Căng thẳng ở Biển Đông sẽ tăng rõ rệt khi PCA đưa ra quyết định về vụ kiện của Philippines. Trung Quốc sẽ bác bỏ hoàn toàn và có thể thực hiện một số hành động khiêu khích để thể hiện rằng "luật pháp quốc tế không thể kiềm chế các hành động của họ". 

Mỹ sẽ dẫn đầu cộng đồng quốc tế trong việc lên án Trung Quốc về các hành động này. Trung Quốc sẽ lợi dụng việc Mỹ và Philippines đang thực hiện chuyển giao quyền lực để có những thay đổi trên biển. Nhiều nhà phân tích cho rằng Trung Quốc sẽ hành động trước khi Obama rời Nhà Trắng, nếu không các động thái của Trung Quốc sẽ được coi là thách thức trực tiếp với tân tổng thống Mỹ. Điều này có thể gây nên sự xung đột với lãnh đạo mới của Nhà Trắng.

- PCA sẽ đưa ra phán quyết thế nào? 

- Tòa án có thể đưa ra phán quyết có lợi cho Philippines về hiện trạng các thực thể mà Trung Quốc đang chiếm giữ, cho thấy một số bị chìm khi thủy triều lên và một số khác là đá. Có thể PCA sẽ đưa ra quyết định nước đôi và do đó dẫn tới nhiều vấn đề cần được giải quyết. Điều này có thể mở ra cánh cửa khôi phục thảo luận giữa Bắc Kinh và Manila.

Tổng thống mới đắc cử của Philipines Rodrigo Duterte đã tuyên bố rằng ông sẽ bảo vệ chủ quyền của nước này nhưng cũng tìm cách cải thiện quan hệ kinh tế với Trung Quốc. Trung Quốc vẫn sẽ bác bỏ quyết định của PCA nhưng có thể điều hòa lại cách hành xử để hợp tác với tân tổng thống. Ông Duterte không ủng hộ Mỹ như ông Aquino và Trung Quốc sẽ muốn khai thác điều này.

- Ông đánh giá thế nào về việc Trung Quốc tuyên bố lôi kéo được ba nước trong ASEAN?

- Bắc Kinh cho rằng họ đã đạt đồng thuận với Lào, Campuchia và Brunei về vấn đề Biển Đông nhưng dường như Trung Quốc đã bóp méo những gì các nước đồng thuận. Người phát ngôn của Vientian và Phnom Penh đều bác bỏ việc nhất trí với những gì truyền thông Trung Quốc đưa ra.

Với vai trò chủ tịch ASEAN năm nay, Lào sẽ duy trì được sự thống nhất của khối về Biển Đông vì đã đưa ra phát biểu nhiều lần trong năm ngoái. Nhưng Lào có thể không tiên phong thực hiện điều này. Vấn đề thực sự ở đây là liệu ASEAN có tạo được sự đồng thuận về việc phản ứng thế nào nếu Trung Quốc bác bỏ quyết định của PCA.

Lần 'phá rào' an ninh của tổng thống Bush khi thăm Việt Nam

Mặc dù phía Mỹ rất lo ngại khi tổng thống nước này đến thăm Việt Nam hồi 2006 nhưng ông Bush trong lúc ngồi trong xe đã hạ kính xuống để vẫy chào người dân bên đường.

Tổng thống Mỹ George Bush đến thăm Việt Nam hồi 2006. Ảnh: AFP

Khi Việt Nam bày tỏ thiện chí sẵn sàng đón tổng thống Mỹ George Bush thăm chính thức ngay sau khi ông dự Hội nghị cấp cao APEC, bản thân ông Bush rất ái ngại. Các quan chức thuộc Hội đồng an ninh quốc gia Mỹ cho biết, tổng thống băn khoăn liệu người dân Việt Nam sẽ đón nguyên thủ một nước cựu thù như thế nào, ông Nguyễn Tâm Chiến, cựu Đại sứ Việt Nam tại Mỹ,chia sẻ với VnExpress.

Theo cựu đại sứ, với hình ảnh một tổng thống Mỹ cứng rắn, tuyên chiến với khủng bố và muốn "thúc đẩy dân chủ" trên phạm vi toàn cầu, ông Bush không ít lần gặp phải "sự cố" khi đi công du nước ngoài. Thế nhưng đến Việt Nam thì hàng nghìn người kéo ra đường chào đón, khắp nơi là hoa và những nụ cười. Trước khung cảnh đó, tổng thống Mỹ đã không ngại ngần kéo thấp cửa xe xuống để vẫy chào mọi người hai bên đường. Điều đó chứng tỏ ông Bush đã trút bỏ hết lo lắng đi trên phố.

"Lúc chào từ biệt tại sân bay Tân Sơn Nhất, khi được hỏi về cảm tưởng, ông Bush đã nói thật lòng với tôi: Đại sứ biết không, tôi đi gần như khắp thế giới rồi nhưng chỉ có hai nước không ném cà chua và biểu tình chống tôi thôi, đó là Việt Nam và Honduras", ông Chiến cười lớn khi nhắc lại kỷ niệm, cho biết thêm rằng sau chuyến thăm Việt Nam, ông Bush đến Indonesia trong lúc đang có biểu tình và có người còn đốt hình nộm của ông.

Nói về "lực lượng an ninh hùng hậu" đi theo bảo vệ tổng thống Bush, ông Chiến cho biết Washington khi đó chuẩn bị mọi việc rất bài bản, có xe chống đạn, máy bay dự phòng...để bảo đảm an toàn cho ông chủ Nhà Trắng. 

Cựu đại sứ cho biết thêm, tổng thống Bush còn nói sau khi từ nhiệm có thể ông sẽ qua Việt Nam kinh doanh. Với Đệ nhất phu nhân Mỹ lúc đó, bà Laura cũng có ấn tượng rất tốt về con người và đất nước Việt Nam, những người thân thiện và mến khách. Bà rất chăm chú tìm hiểu lịch sử, văn hoá Việt Nam, có lúc đứng trầm ngâm khá lâu khi thăm Bảo tàng Chiến tranh ở TP HCM.

"Điều không hình dung được đối với Tổng thống Mỹ là ông đã có chuyến đi thoải mái và thành công như vậy đến Việt Nam", ông Chiến nói.

Theo cựu đại sứ, nhiều người Việt Nam lúc đó đã chờ đợi Tổng thống Bush đem "Quy chế thương mại bình thường thường xuyên" (PNTR) tới Việt Nam, giúp giải quyết xong vướng mắc để Việt Nam trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO). Nhưng điều đó đã không diễn ra, mà phải hơn một tháng sau nhờ nỗ lực chung, Mỹ mới thông qua quy chế đó cho Việt Nam.

Cựu đại sứ thẳng thắn thừa nhận hợp tác Việt - Mỹ giai đoạn ông đảm trách vị trí ở Washington cũng còn nhiều vấn đề. Hai nước bắt đầu thực hiện cụ thể các lĩnh vực trong Hiệp định thương mại song phương (BTA), Hà Nội đàm phán để mua máy bay Boeing, quota hàng dệt may, xử lý các vụ kiện cá, rồi đàm phán để Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) là những ngày "thức trắng đêm".

Nhìn lại khoảng thời gian làm đại sứ tại Mỹ từ 2001 đến 2007, ông Chiến cho rằng những gì ông trải qua có thể xem như một bài học kinh nghiệm để Việt - Mỹ thúc đẩy hợp tác trong thời gian tới. Đó là khi xuất hiện vấn đề giữa hai nước thì không coi nó phức tạp đến mức cản trở quan hệ, đến mức "bi kịch" mà cần ngồi lại với nhau cùng giải quyết.

Chẳng hạn về phía Việt Nam, khi Mỹ đưa ra vụ kiện cá tra và basa đầu tiên năm 2002, nhiều người cho rằng Washington rất tiêu cực, không muốn tiêu thụ sản phẩm của nông dân Việt, có người "chê" rằng Việt Nam không biết vận động hành lang. Tuy nhiên vấn đề là các nông trại của Mỹ đưa ra và được chính phủ Mỹ bảo trợ nhằm hạn chế sự cạnh tranh của hàng hóa nước ngoài. Mỹ có hệ thống luật chặt chẽ về các yêu cầu nhập hàng vì thế các doanh nghiệp Việt Nam cần hiểu rõ. Các vụ liên quan đến kiện chống bán phá giá hiện vẫn xảy ra nhưng Việt Nam cần nhìn nhận đó là vấn đề cạnh tranh thị trường, không chính trị hóa để cùng bàn bạc cách phát triển hợp tác kinh tế. 

Về phía mình, Mỹ cũng cần nhìn nhận lại sự khác biệt trong đánh giá vấn đề dân chủ nhân quyền, tự do tôn giáo với Việt Nam. Ông Chiến bày tỏ sự ủng hộ khi Tổng thống Obama đến thăm châu Á hồi năm 2009 đã nói: "Không áp đặt quan điểm của Mỹ với các nước khác". 

Nhân chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Barack Obama sắp tới, cựu đại sứ chia sẻ hai nước đang trong giai đoạn bước ngoặt thực sự, ông hy vọng chặng đường "20 năm" lần thứ 4 tiếp đây sẽ là giai đoạn phát triển toàn diện. 

Hồi năm 2001, khi ông Chiến trình Quốc thư, ông Bush đã nói đó BTA là hòn đá tảng trong quan hệ hai nước. Vì thế, cựu đại sứ trông đợi Việt Nam và Mỹ sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác kinh tế - thương mại thời gian tới, thu hút đầu tư FDI của Mỹ và nhập khẩu các công nghệ cao. Ông Chiến hy vọng với Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Việt Nam sẽ tận dụng được các cơ hội, cùng với nỗ lực cải cách để hội nhập sâu hơn với các nước châu Á - Thái Bình Dương, tạo nên hòn đá tảng ngày càng vững chắc.

Với tư cách là Chủ tịch Hội hữu nghị Việt - Mỹ, ông Chiến cho biết ông cũng mong muốn hai nước thời gian tới tăng cường hơn hợp tác về giải quyết những hậu quả chiến tranh. Đó là vấn đề hậu quả chất độc da cam với con người và môi trường, bom mìn chưa nổ và những người mất tích. Ước tính con số người mất tích của Việt Nam hiện là 30 vạn. Theo ông, một số người cho rằng người dân Việt Nam quên đi quá khứ là không đúng, sự thực người dân gác lại quá khứ để không cản trở tương lai. Khi Việt Nam coi phát triển là ưu tiên cao nhất, thì sự hỗ trợ của Mỹ với quá trình này chính là thước đo cho hợp tác hai bên.

"Ông Bush là người rất thích các món ăn Việt, tôi hy vọng Tổng thống Obama cũng sẽ nhận thấy đây là một đất nước đáng sống và đáng làm bạn tốt", ông Chiến nói.